Fakir ama Gururlu Gencin İntikamı

Yüzyılın en büyük iktisatçılarından biri olan Joseph Alois Schumpeter, gençliğinde kendine üç büyük hedef koymuştu: Viyana'nın en büyük aşığı, Avusturya'nın en iyi binicisi ve dünyanın en büyük iktisatçısı olmak. Yıllar sonra bu hedeflerden sadece ikisine ulaştığını, üçüncüsünü ise Avusturya süvarilerinin çöküşü yüzünden başaramadığını esprili bir dille anlatacaktı. İşte bu sıra dışı ve özgüvenli karakter, iktisat dünyasına da aynı derecede sarsıcı ve heyecan verici bir kavram hediye etti: Yaratıcı Yıkım (Creative Destruction).

Kapitalizmin Bitmeyen Fırtınası

Schumpeter, kapitalizmi durgun bir göl değil, sürekli dalgalanan, hatta fırtınalar koparan bir okyanus olarak görüyordu. 1942 tarihli efsanevi kitabı Kapitalizm, Sosyalizm ve Demokrasi'de, kapitalizmin doğası gereği asla sabit kalamayacağını savundu. Ona göre bu sistemi sürekli hareket halinde tutan motor; yeni tüketim malları, yeni üretim veya taşıma yöntemleri ve yeni pazarların ta kendisiydi.

Kapitalizm, ekonomik yapıyı içeriden sürekli olarak devrimcileştiren, eskiyi durmaksızın yıkarken yeniyi durmaksızın yaratan bir endüstriyel mutasyon sürecidir. Yani, eskiyenin yıkılması bir hata veya kriz değil, sistemin hayatta kalma şeklidir!

Hikayenin Kahramanı: Sınır Tanımayan Girişimci

Peki bu fırtınanın kaptanı kim? Schumpeter'e göre bu kişi, sadece var olanı yöneten sıkıcı bir iş insanı değil, statükoyu sarsan "girişimci"dir (entrepreneur). Girişimciler icat yapmaktan ziyade, laboratuvardaki o sıkıcı icatları alıp ticari bir başarıya dönüştüren cesur yenilikçilerdir. Motivasyonları da sadece çok para kazanmak değildir. Schumpeter onların psikolojisini incelerken şunları belirtir:

• Kendi özel krallıklarını kurma hayali
• Fethetme arzusu
• Yaratma sevinci

Onlar, mevcut dairesel akışı yıkan sosyal isyankarlardır.

Sinemalarda İzlediğimiz Gerçek Hayat Yıkımları

Gelin bu "yaratıcı yıkım"ın gişe rekorları kıran gerçek hayattaki örneklerine bakalım:

Netflix vs. Blockbuster: 2000 yılında Netflix, DVD kiralama devi Blockbuster'a bir ortaklık teklifiyle gittiğinde, 9 binden fazla mağazası olan Blockbuster'ın CEO'su onları odadan gülerek kovmuştu. Sonuç? Netflix'in kurduğu yeni dağıtım mimarisi, fiziksel mağazalara olan ihtiyacı tamamen ortadan kaldırdı ve Blockbuster iflas bayrağını çekti.

iPhone vs. Nokia: 2007'de Nokia küresel akıllı telefon pazarının yarısına hakimdi. Apple iPhone'u duyurduğunda, Nokia mühendisleri bu cihazı inceleyip "pili zayıf ve fiziksel klavyesi yok" diyerek küçümsediler. Ancak iPhone sadece daha iyi bir telefon değil, cepte taşınan bir bilgisayardı; oyunun kuralları değişmiş, eski şampiyon için "yıkım" zilleri çalmaya başlamıştı.

Dijital Kamera vs. Kodak: İş dünyası tarihinin en ironik olaylarından biri! 1975'te dijital kamerayı bizzat Kodak'ın kendi mühendisi icat etti. Ancak Kodak yöneticileri, yılda 10 milyar dolar getiren kârlı film satışlarını baltalamamak için bu teknolojiyi görmezden gelmeyi seçti. Sonunda bizzat icat ettikleri teknoloji tarafından yıkıma uğrayarak 2012'de iflas ettiler.

Büyük Olmak Daha mı İyi?

Schumpeter, bu devasa yıkım ve yaratım oyununda her zaman küçüklerin değil, bazen "büyüklerin" daha avantajlı olduğunu da iddia etti. İktisat dünyasında Kenneth Arrow ile girdiği meşhur "Schumpeter vs. Arrow" tartışmasında Schumpeter, büyük şirketlerin veya tekellerin devasa Ar-Ge bütçeleri ve finansal güçleri sayesinde inovasyon için daha iyi ve istikrarlı bir platform sunduğunu savundu. Zira bir yenilikçi, o devasa riske girmek ve icadının meyvelerini toplayabilmek için taklitçi sürülerinden korunmaya, yani geçici bir pazar gücüne veya tekele ihtiyaç duyardı.

Kıssadan Hisse

Sonuç olarak, "Yaratıcı Yıkım" teorisi bize kapitalizmin acı ve kazancının birbirinden ayrılamayacağını hatırlatır. Toplumlar bu fırtınanın getirdiği geçici acıları (iş kayıpları, batan şirketler, yok olan meslekler) kabullenmeden, yeniliğin sunduğu uzun vadeli devasa ödülleri (daha iyi ürünler, daha yüksek yaşam standartları, yeni sektörler) kazanamazlar. Yani bu sahnede ayakta kalmak istiyorsanız, rahatınızı bozmaya hazır olun; çünkü Schumpeter'in de dediği gibi, fırtına asla dinmiyor!